Wie herinnert zich nog de gemeentefusies van 1977? Op 1 januari van dat jaar werd het aantal Belgische gemeenten drastisch verminderd van 2.359 naar 596. Dit was geen vrijwillig proces, maar een opgelegde maatregel die tot op vandaag weerstand oproept bij zowel burgers als lokale politici. Voor het eerst sinds 1977 staan fusies opnieuw echt op de agenda, en wordt de bestuurskundige kaart van Vlaanderen geleidelijk hertekend. Toch ontbreekt het soms aan een onderbouwde aanpak bij de keuze welke gemeenten moeten fuseren en met wie. Daarom heeft het Instituut voor de Overheid een fusietool ontwikkeld die helpt bij het vinden van de ideale match tussen gemeenten.

Vrijwillige fusies

Gemeenten staan voor steeds meer diverse uitdagingen die een groter takenpakket met zich meebrengen en vormen bovendien de bestuurslaag die het meest vertrouwen inboezemt bij burgers. De visie dat lokale besturen nood hebben aan versterking, en dat fusies daarin een belangrijke pijler vormen, wordt daarom steeds breder gedragen. Om het fusiedebat aan te moedigen en tegelijk structurele weerstand zoals in 1977 te vermijden, moedigt de Vlaamse Regering gemeentefusies aan met financiële prikkels terwijl ze de lokale autonomie volledig vrijwaart. Zo kunnen gemeenten zelf beslissen óf ze fuseren en met wie ze dat doen. De kleinsten kunnen klein blijven als ze dat willen. En wie wel fuseert, hoeft geen verantwoording af te leggen waarom ze met de ene dan wel de andere buurgemeente in zee gaan.

Gemeentefusies in Vlaanderen sedert 2019

Het resultaat van deze vrijwilligheid dreigt echter uit te monden in willekeur, waarbij politiek-strategische en financiële belangen bepalender lijken dan een goed onderbouwde bestuurlijke logica. De fusies van 2019 vonden bijvoorbeeld hoofdzakelijk plaats tussen landelijke gemeenten die hun rug keerden naar een centrumstad en tussen burgemeesters van dezelfde politieke (CD&V-)signatuur. De fusies van 2025 waren iets gevarieerder, waarbij zowel fusies plaatsvonden tussen een centrumstad en randgemeente (bv. Antwerpen-Borsbeek), tussen plattelandsgemeenten onderling (bv. Ruiselede-Wingene) en zelfs eentje over provinciegrenzen heen (Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht). Bovendien hadden de lokale beleidskeuzes steeds bovenlokale gevolgen. De keuze om te fuseren in pakweg Deinze en Nevele of De Pinte en Nazareth beïnvloedt per definitie bestuurlijke vraagstukken in buurgemeenten Gent en Sint-Martens-Latem.

Een richtinggevend kader dat aangeeft welke gemeenten te dienen fuseren, met wie dat dan best gebeurt en hoe daarbij met de ruimtelijke, bovenlokale context rekening gehouden kan worden, blijft voorlopig echter uit.

Objectieve fusietool

Daarom ontwikkelden onderzoekers in opdracht van het Steunpunt Bestuurlijke Vernieuwing een fusietool die het toelaat om op consistente wijze fusiescenario’s voor heel Vlaanderen uit te tekenen op basis van een objectieve logica. De tool werkt als volgt: gemeenten die te klein zijn volgens een vooraf bepaald inwoneraantal worden systematisch en iteratief geanalyseerd. De tool zoekt daarbij per gemeente de meest geschikte fusiepartner. Dat kan op basis van een hele reeks parameters, die over het algemeen vallen onder een van twee logica’s. De sociaalruimtelijke parameters meten bijvoorbeeld hoeveel werknemers en schoolgaande jeugd tussen twee buurgemeenten pendelen.

“De bestuurlijke parameters meten hoe nauw twee besturen vandaag al samenwerken, bijvoorbeeld op vlak van hulpverlening of ordehandhaving.”

Ook de ruimere geografische context speelt een rol. Moet het bijvoorbeeld mogelijk blijven om over provinciegrenzen heen te fuseren? En worden fusiegemeenten op een gegeven moment niet té groot? Ook dat zijn parameters waar de tool rekening mee kan houden. Bovendien wordt een fusiescenario opgebouwd zodanig dat dezelfde logica op alle gemeenten wordt toegepast . Op die manier worden scenario’s vermeden waarin gelijkaardige gemeenten (bv. De Pinte en Nazareth) wel fuseren zonder dat andere buurgemeenten (bv. Sint-Martens-Latem) daarbij buitenspel gezet worden, of dat de ene randgemeente samengaat met de grootstad (bv. Borsbeek) en de andere niet (bv. Zwijndrecht).

Scenario’s verkennen

Door de veelheid aan verschillende parameters is het mogelijk om meerdere scenario’s te simuleren en vergelijken. Neem bijvoorbeeld Affligem, een gemeente die afhankelijk van de gekozen parameters op verschillende fusiepartners uitkomt. Wanneer men bestuurlijke samenwerkingsverbanden als leidend criterium neemt om een fusiescenario uit te tekenen, zou een fusie met Liedekerke het meest voor de hand liggen. Kijkt men daarentegen naar sociaalruimtelijke verwevenheid, dan zou een fusie met Aalst logischer zijn. Wanneer we ten slotte zowel de sociaalruimtelijke als de bestuurlijke parameters samen laten doorwegen, dan komt niet Liedekerke of Aalst, maar wel Asse als meest verkiesbare fusiepartner uit de bus. Bemerk trouwens ook hoe niet enkel Affligem, maar ook de omliggende gemeenten consistent met dezelfde logica op zoek gaan naar een fusiepartner.

Het voorbeeld van Affligem toont meteen aan dat de tool niet steeds één ‘ideale’ match uitkomt. Wat ideaal is, hangt af van verschillende factoren die tegen elkaar afgewogen moeten worden. Dit is echter exact wat de tool toelaat: om flexibel en toch gestructureerd verschillende logica’s door te rekenen, en zo de werkelijke fusiescenario’s van de toekomst meer onderbouwing te bieden. Toch heeft de tool ook zijn beperkingen. Factoren zoals lokale identiteit en culturele verbondenheid laten zich bijvoorbeeld niet eenvoudig meten en zijn niet opgenomen in de tool, maar zijn daarom in de praktijk en het debat niet minder relevant.

Als onderdeel van een breder richtinggevend kader is de tool niettemin een waardevol instrument voor lokale besturen, onderzoekers en nieuwsgierige burgers om fusiediscussies beter te onderbouwen en te objectiveren. In plaats van fusies louter achteraf te evalueren, kunnen beleidsmakers nu op voorhand de analyse maken met welke fusiepartners ze het beste matchen en waarom. Dit draagt bij aan transparantere en beter doordachte fusiebeslissingen, die niet alleen bestuurlijke efficiëntie bevorderen, maar ook het maatschappelijk draagvlak versterken.

“Verdere gemeentefusies zullen in de toekomst vermoedelijk onvermijdelijk blijken, maar met de juiste beleidsondersteunende inzichten en tools kunnen ze beter worden gestuurd in functie van een duurzame en logische bestuurlijke herindeling.”

Bron: KU Leuven | Ben Derudder & Wander Demuynck

Geplaatst door: & Van de Laar